Қазақстан Республикасы

Қазақстан — Еуразияның орталығында орналасқан мемлекет. Солтүстігі мен батысында Ресеймен, шығысында Қытаймен, оңтүстігінде Қырғызстан, Өзбекстан және Түркіменстанмен шектеседі, батысында Каспий теңізінің жағалауына жетеді. Теңізге шығатын жолы жоқ елдердің ішіндегі әлемдегі ең үлкені.

Астана

Астана

Аумағы

шамамен 2,72 млн км² (әлемде 9-орын)

Халқы

шамамен 20 млн адам

Ірі қалалар

Алматы, Шымкент, Астана, Қарағанды, Ақтөбе

Әкімшілік бөліну

17 облыс және 3 республикалық маңызы бар қала (Астана, Алматы, Шымкент)

Мемлекеттік құрылым

біртұтас президенттік республика

Тәуелсіздік

1991 жылғы 16 желтоқсан

Тілдер

мемлекеттік тіл — қазақ тілі, орыс тілі ресми қолданыста

Валюта

теңге (1993 жылдан)

Жер бедері

Елдің басым бөлігі жазық: дала, шөлейт және шөл. Орталығында Сарыарқа — Қазақтың ұсақ шоқылығы жатыр. Шығысында Алтай мен Тарбағатай, оңтүстік-шығысында Жетісу Алатауы және Іле Алатауы орналасқан. Ең биік нүктесі — Хан Тәңірі шыңы (шамамен 7000 м), ең төмен жері — Қарағие ойпаты (теңіз деңгейінен шамамен 132 м төмен).

Су айдындары

Ірі өзендері: Ертіс, Есіл, Сырдария, Іле, Жайық (Орал). Ірі көлдері: Балқаш, Зайсан, Алакөл. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауы Қазақстанға тиесілі. Арал теңізі XX ғасырдың екінші жартысында күрт тартылып, экологиялық апатқа айналды; Солтүстік Арал бөлігін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.

Климат пен табиғат

Климаты күрт континенттік: қыс суық әрі қары аз, жаз ыстық және құрғақ. Далада құлан, сайғақ, қасқыр, тау бөктерінде ақбөкен мен қар барысы мекендейді. Алматы маңы әлемдік алма түрлерінің арғы тегі — Сиверс алмасының отаны саналады, сондықтан қаланың атауы «алма» сөзімен байланыстырылады.

Көрнекті орындар

Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, Тамғалы петроглифтері және Сарыарқа даласы мен көлдері ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген. Сонымен қатар Шарын шатқалы, Бурабай, Көлсай көлдері, Алтынемел ұлттық паркі, Үстірттің ақ жартастары туристерді тартады.

Республика Казахстан

Казахстан расположен в центре Евразии. На севере и западе он граничит с Россией, на востоке — с Китаем, на юге — с Кыргызстаном, Узбекистаном и Туркменистаном, на западе выходит к берегу Каспийского моря. Это самая большая в мире страна, не имеющая выхода к океану.

Столица

Астана

Площадь

около 2,72 млн км² (9-е место в мире)

Население

около 20 млн человек

Крупные города

Алматы, Шымкент, Астана, Караганда, Актобе

Административное деление

17 областей и 3 города республиканского значения (Астана, Алматы, Шымкент)

Форма правления

унитарная президентская республика

Независимость

16 декабря 1991 года

Языки

государственный — казахский, русский используется официально наравне с ним

Валюта

тенге (с 1993 года)

Рельеф

Большая часть страны — равнины: степи, полупустыни и пустыни. В центре лежит Сарыарка — Казахский мелкосопочник. На востоке поднимаются Алтай и Тарбагатай, на юго-востоке — Джунгарский и Заилийский Алатау. Высшая точка — пик Хан-Тенгри (около 7000 м), самая низкая — впадина Карагие (около 132 м ниже уровня моря).

Водные объекты

Крупные реки: Иртыш, Ишим, Сырдарья, Или, Жайык (Урал). Крупные озёра: Балхаш, Зайсан, Алаколь. Северо-восточное побережье Каспия принадлежит Казахстану. Аральское море во второй половине XX века резко обмелело, что привело к экологической катастрофе; Северный Арал частично удалось восстановить.

Климат и природа

Климат резко континентальный: зима холодная и малоснежная, лето жаркое и сухое. В степи обитают кулан, сайгак, волк, в горах — архар и снежный барс. Окрестности Алматы считаются родиной дикой яблони Сиверса, предка культурных яблонь, поэтому название города связывают со словом «яблоко».

Достопримечательности

В список Всемирного наследия ЮНЕСКО включены мавзолей Ходжи Ахмеда Ясави в Туркестане, петроглифы Тамгалы, а также степи и озёра Сарыарки. Туристов привлекают Чарынский каньон, Бурабай, озёра Кольсай, национальный парк Алтын-Эмель и белые обрывы Устюрта.

Тарих

Қазақстан жері — адамзат тарихының ежелгі ошақтарының бірі. Мұнда қола дәуірінен бастап көшпелі мал шаруашылығы мен металл өңдеу дамыды.

Ежелгі дәуір

Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті (б.з.д. IV мыңжылдық) жылқыны ең алғашқылардың бірі болып қолға үйрету орны ретінде танылады. Б.з.д. I мыңжылдықта сақтар, кейін үйсіндер мен қаңлылар өмір сүрді. 1969 жылы Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» — сақ дәуірінің ең танымал жәдігері.

Түркі дәуірі мен ортағасыр

552 жылы Түрік қағанаты құрылды. Кейін Батыс түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ және Қарахан мемлекеттері, Қыпшақ даласы (Дешті Қыпшақ) қалыптасты. Отырар, Тараз, Сайрам, Сығанақ сияқты қалалар Ұлы Жібек жолындағы ірі орталықтарға айналды. Отырарда туған әл-Фараби (шамамен 872–950) «Екінші ұстаз» атанды, ал Қожа Ахмет Яссауи (XII ғ.) түркі сопылық ілімінің негізін салушы болды.

• 1219–21Шыңғыс хан әскерінің жорығы, Отырардың қирауы
• XIII ғ.Алтын Орда құрамына ену
• XV ғ.Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Әбілқайыр хандығы
• 1465 ж.Керей мен Жәнібек Қазақ хандығын құрды
• 1511–23Қасым хан тұсында хандықтың күшеюі, «Қасқа жол» заңы
• 1680–1718Тәуке хан, «Жеті жарғы» заңдар жинағы

Жоңғар шапқыншылығы және Ресеймен қарым-қатынас

XVII–XVIII ғасырларда Жоңғар хандығымен соғыстар қазақ халқына ауыр зардап әкелді. 1723–27 жылдардағы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» қасіреті халықтың үлкен бөлігін босқынға айналдырды. Әбілқайыр, Абылай хан, Бөгенбай, Қабанбай, Райымбек батырлар жоңғарларға қарсы күресті басқарды. 1731 жылы Кіші жүз Ресеймен одақ жасады, ал XIX ғасырда қазақ жерлері біртіндеп Ресей империясының құрамына енді.

• 1837–47Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
• 1845–1904Абай Құнанбайұлының өмір сүрген кезеңі
• 1916 ж.Орта Азия мен Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс

ХХ ғасыр

1917 жылдан кейін Әлихан Бөкейхан басқарған Алаш қозғалысы автономия құрды. 1920 жылы Қазақ автономиялы республикасы құрылып, 1936 жылы одақтас республика (Қазақ КСР) болды. 1930–33 жылдардағы ашаршылық қазақ халқының шамамен үштен бірінен астамының өмірін қиды. 1930-жылдардағы қуғын-сүргінде Алаш зиялылары мен көптеген адамдар жазықсыз жазаланды; АЛЖИР сияқты лагерьлер қуғын-сүргіннің куәсі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қазақстанға көптеген зауыттар мен миллиондаған адам көшірілді.

• 1949–89Семей полигонында ядролық сынақтар
• 1954 ж.Тың игеру басталды
• 1955–61Байқоңыр ғарыш айлағы; 1961 жылы Ю. Гагарин осы жерден ұшты
• 1986 ж.Желтоқсан оқиғасы
• 1991 ж.Семей полигонының жабылуы, Тәуелсіздік жариялануы

Тәуелсіз Қазақстан

1993 жылы ұлттық валюта — теңге енгізілді, 1995 жылы жаңа Конституция қабылданды. Ел өз аумағындағы ядролық қаруды өз еркімен қабылдамады. 1997 жылы астана Алматыдан Ақмолаға көшірілді, 1998 жылы Астана деп аталды (2019–2022 жылдары Нұр-Сұлтан атанып, кейін бұрынғы атауы қайтарылды).

История

Территория Казахстана — один из древних очагов истории человечества. Здесь с эпохи бронзы развивались кочевое скотоводство и металлообработка.

Древность

Ботайская культура на севере Казахстана (IV тыс. до н. э.) считается одним из первых известных мест приручения лошади. В I тысячелетии до н. э. здесь жили саки, затем усуни и кангюи. «Золотой человек», найденный в 1969 году в Иссыкском кургане, — самый известный памятник сакской эпохи.

Тюркская эпоха и Средневековье

В 552 году возник Тюркский каганат. Позднее сложились Западно-Тюркский каганат, Тюргешский, Карлукский, Огузский, Кимакский и Караханидский каганаты, Дешт-и-Кыпчак. Отрар, Тараз, Сайрам, Сыганак стали крупными центрами на Великом шёлковом пути. Уроженец Отрара аль-Фараби (ок. 872–950) получил имя «Второй учитель», а Ходжа Ахмед Ясави (XII в.) стал основателем тюркского суфизма.

• 1219–21Поход Чингисхана, разрушение Отрара
• XIII в.Вхождение в состав Золотой Орды
• XV в.Белая Орда, Ногайская Орда, государство Абулхаира
• 1465 г.Керей и Жанибек основали Казахское ханство
• 1511–23Укрепление ханства при Касым-хане, свод «Касым-хана каска жолы»
• 1680–1718Тауке-хан, свод законов «Жеты жаргы»

Джунгарское нашествие и отношения с Россией

В XVII–XVIII веках войны с Джунгарским ханством принесли народу тяжёлые потери. Бедствие 1723–27 годов, известное как «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама», вынудило значительную часть населения покинуть родные земли. Борьбу возглавили Абулхаир, Абылай-хан, батыры Богенбай, Кабанбай, Райымбек. В 1731 году Младший жуз заключил союз с Россией, а в XIX веке казахские земли постепенно вошли в состав Российской империи.

• 1837–47Национально-освободительное восстание под руководством Кенесары Касымова
• 1845–1904Годы жизни Абая Кунанбаева
• 1916 г.Восстание в Центральной Азии и Казахстане

XX век

После 1917 года движение «Алаш» во главе с Алиханом Букейхановым создало автономию. В 1920 году образована Казахская автономная республика, в 1936 году — Казахская ССР. Голод 1930–33 годов унёс жизни более трети казахов. В годы репрессий 1930-х были незаконно осуждены деятели «Алаша» и множество людей; памятью об этом остаются лагеря, в том числе АЛЖИР. Во время Второй мировой войны в Казахстан были эвакуированы заводы и миллионы людей.

• 1949–89Ядерные испытания на Семипалатинском полигоне
• 1954 г.Начало освоения целины
• 1955–61Космодром Байконур; в 1961 году отсюда стартовал Ю. Гагарин
• 1986 г.Декабрьские события в Алма-Ате
• 1991 г.Закрытие Семипалатинского полигона, провозглашение независимости

Независимый Казахстан

В 1993 году введена национальная валюта — тенге, в 1995 году принята новая Конституция. Страна добровольно отказалась от ядерного оружия, оставшегося на её территории. В 1997 году столицу перенесли из Алма-Аты в Акмолу, в 1998 году она получила название Астана (в 2019–2022 годах называлась Нур-Султан, затем прежнее название вернули).

Халық және мәдениет

Қазақстанда жүзден астам ұлт пен этнос өкілдері тұрады. Қазақтар халықтың шамамен 70 пайызын құрайды, одан кейін орыстар, өзбектер, украиндар, ұйғырлар, татарлар, немістер және басқалары.

Жүздер мен руларға бөліну

Қазақ халқы дәстүрлі түрде үш жүзге бөлінеді: Ұлы жүз (оңтүстік-шығыс), Орта жүз (орталық, солтүстік, шығыс) және Кіші жүз (батыс). Әр адам өз жеті атасын білуі тиіс деген дәстүр бар. Билер институты даулы мәселелерді шешіп, дала құқығын сақтады: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би үш жүздің танымал билері.

Тұрмыс және салт-дәстүр

Көшпелілердің дәстүрлі баспанасы — киіз үй: шаңырақ оның ең қасиетті бөлігі саналады. Жаңа туған нәрестені бесікке салу, тұсаукесер, қыз ұзату, беташар, сыйлық беру сияқты салттар бүгін де сақталған. Қонақ күту — басты қасиеттердің бірі: үйге келген адамға міндетті түрде дәм ұсынылады. Ұлттық киімге сәукеле, камзол, тақия және шапан кіреді.

Өнер мен әдебиет

Домбыра мен қобыз — ең қадірлі аспаптар; қобыз бен күйдің атасы ретінде Қорқыт ата аталады. Күй өнерінің ірі өкілдері: Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина Нұрпейісова. Ауыз әдебиеті мен айтыс дәстүрі, жыраулар поэзиясы (Асан қайғы, Бұқар жырау), Жамбыл Жабаевтың шығармашылығы халықтың тарихи жадын сақтады. Абай Құнанбайұлының «Қара сөздері» мен өлеңдері қазақ жазба әдебиетінің негізін қалады, ал Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы әлемге танымал.

Мерекелер мен ойындар

Наурыз (21–23 наурыз) — көктем мен жаңа жылдың басталуы, мерекелік тағам — наурыз көже. Басқа ұлттық мерекелер: 1 мамыр — Қазақстан халқының бірлігі күні, 7 мамыр — Отан қорғаушылар күні, 9 мамыр — Жеңіс күні, 30 тамыз — Конституция күні, 16 желтоқсан — Тәуелсіздік күні; діни мерекелерден Құрбан айт пен Ораза айт тойланады. Ұлттық ойындарға көкпар, қыз қуу, аударыспақ, асық және бүркітпен аңшылық (құсбегілік) жатады.

Тіл және жазу

Қазақ тілі — түркі тілдер тобына жатады. Тарихта көне түркі руна жазуы, араб графикасы (1929 жылға дейін), латын (1929–40) қолданылып, 1940 жылдан кирилл жазуына көшті. Латын графикасына көшу — қазіргі жоспарланған мәселе.

Народ и культура

В Казахстане живут представители более ста народов и этносов. Казахи составляют около 70 процентов населения, далее следуют русские, узбеки, украинцы, уйгуры, татары, немцы и другие.

Жузы и роды

Казахский народ традиционно делится на три жуза: Старший (юго-восток), Средний (центр, север, восток) и Младший (запад). Существует обычай знать своих предков до седьмого колена. Институт бийев разрешал споры и хранил степное право: Толе би, Казыбек би и Айтеке би — известные бии трёх жузов.

Быт и обычаи

Традиционное жилище кочевников — юрта (киіз үй), шанырак — её самая почитаемая часть. До сих пор сохраняются обряды: укладывание младенца в колыбель (бесік), тусау кесер, проводы невесты, беташар, обмен подарками. Гостеприимство — одна из главных ценностей: гостю обязательно предлагают угощение. К национальной одежде относятся саукеле, камзол, тюбетейка (такия) и чапан.

Искусство и литература

Домбра и кобыз — самые почитаемые инструменты; легендарным основателем кобыза и кюя считают Коркыт-ату. Среди великих мастеров кюя — Курмангазы, Даулеткерей, Таттимбет, Дина Нурпеисова. Устная литература, айтыс, поэзия жырау (Асан Кайгы, Бухар жырау), творчество Жамбыла Жабаева хранили историческую память народа. «Слова назидания» и стихи Абая Кунанбаева заложили основы казахской письменной литературы, а роман-эпопея Мухтара Ауэзова «Путь Абая» известна во всём мире.

Праздники и игры

Наурыз (21–23 марта) — начало весны и нового года, праздничное блюдо — наурыз-коже. Другие праздники: 1 мая — День единства народа Казахстана, 7 мая — День защитника Отечества, 9 мая — День Победы, 30 августа — День Конституции, 16 декабря — День независимости; из религиозных отмечаются Курбан-айт и Ораза-айт. К национальным играм относятся кокпар, кыз куу, аударыспак, асық и охота с беркутом (кусбеги).

Язык и письменность

Казахский язык относится к тюркской группе. Исторически использовались древнетюркская руническая письменность, арабская графика (до 1929 года), латиница (1929–40), с 1940 года — кириллица. Переход на латинский алфавит остаётся планируемой задачей.

Ас мәзірі

Қазақ асханасы көшпелі өмір салтынан туған. Негізгі өнімдер — қой, жылқы, сиыр және түйе еті, сүт өнімдері мен ұннан жасалған тағамдар. Дастарқан ең алдымен қонаққа арналған құрмет белгісі саналады.

Ет тағамдары

Бешбармақ («бес бармақ») — қолмен жеп, қуырылмаған қамыр мен ет және сорпамен ұсынылатын басты ас. Қазы, қарта, жал, жая — жылқы етінен жасалған тұздалған ет өнімдері. Қуырдақ — майда туралған ет пен ішкі мүшелерден дайындалады. Сорпа, жент, палау, манты, лағман және самса да кең таралған; соңғы үшеуі басқа халықтардың тамағы ретінде қазақ дастарқанына енген.

Сүт өнімдері

Қымыз — бие сүтінен ашытылған сусын, шұбат — түйе сүтінен, айран — сиыр сүтінен. Құрт бен ірімшік — ұзақ сақталатын құрғақ сүт өнімдері, көшпелі өмірде жолға алынған.

Нан және тәттілер

Бауырсақ — қызыл түске дейін қуырылған кішкентай қамыр бұйымдары, ешбір той оны қалдырмайды. Шелпек — жұқа жайылған қамыр. Тәттілерден шақшақ, құрма, жент мен қанттан жасалған кәмпиттер дастарқанға қойылады. Негізгі сусын — сүт қосылған шай, оны пиалаға аз-аздан құйып, қонаққа ризашылық білдіреді.

Дастарқан әдебі

Той дастарқанында ең құрметті қонаққа қойдың басы (бас тарту рәсімі) ұсынылады, мүшелер жасына, дәрежесіне қарай бөлінеді. Тамақтан кейін «ризамын» деп бата беріліп, қолды алақанмен бетке тартады.

Кухня

Казахская кухня родилась из кочевого образа жизни. Её основа — баранина, конина, говядина, верблюжатина, молочные продукты и блюда из муки. Дастархан — прежде всего знак уважения к гостю.

Мясные блюда

Бешбармак («пять пальцев») — главное блюдо, его едят руками: отварное мясо с тонким тестом и бульоном. Казы, карта, жал, жая — солёные и копчёные изделия из конины. Куырдак готовят из мелко нарезанного мяса и субпродуктов. Широко распространены также сорпа, жент, плов, манты, лагман и самса; последние три пришли от других народов региона.

Молочные продукты

Кумыс — напиток из кобыльего молока, шубат — из верблюжьего, айран — из коровьего. Курт и ірімшік — сухие молочные продукты, которые кочевники брали с собой в дорогу.

Хлеб и сладости

Баурсаки — небольшие кусочки теста, обжаренные до золотистого цвета; на празднике без них не обходится. Шелпек — тонко раскатанные лепёшки. Из сладостей подают шакшак, жент и сухофрукты. Главный напиток — чай с молоком; его наливают гостю понемногу, как знак уважения.

Застольный этикет

На праздничном столе почётному гостю подают голову барана (бас тартуы), а части мяса распределяют по возрасту и положению. После еды произносят благословение (бата) и проводят ладонями по лицу.

Қазіргі даму

Тәуелсіздіктің алғашқы онжылдықтарында Қазақстан нарықтық экономика мен жаңа мемлекеттік институттарды құрды. Бүгін ел Орталық Азиядағы ең ірі экономикалардың бірі.

Экономика

Экономиканың негізі — минералды-шикізат секторы. Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ мұнай-газ кен орындары, көмір мен металл кендері маңызды. Қазақстан — әлемдегі ең ірі уран өндіруші елдердің бірі. Ауыл шаруашылығы бидай мен ұн экспортымен танымал. Қазір экономиканы әртараптандыру, өңдеу өнеркәсібі мен тасымалды (Транскаспий бағыты) дамыту, цифрлық технология мен қаржы орталықтарын құру мақсат етіліп отыр.

Қалалар мен инфрақұрылым

Астана — Есіл жағасындағы жас қала, мұнда Бәйтерек мұнарасы, «Хан Шатыр», «Нұр Әлем» сферасы орналасқан (ЭКСПО-2017 көрмесі өтті). Алматы — ел өмірінің мәдени және іскерлік орталығы. Қытайдан Еуропаға баратын жүк жолдарының бір бөлігі Қазақстан арқылы өтеді, сондықтан темір жол, жол және порт инфрақұрылымы кеңейтілуде.

Білім және ғылым

Жоғары білім беру жүйесі ғасыр басынан бері кеңейді. Назарбаев Университеті, Қазақ ұлттық университеті (әл-Фараби атындағы), «Болашақ» бағдарламасы бойынша шетелде оқыту сияқты бастамалар жұмыс істейді. Байқоңыр ғарыш айлағы Қазақстан жерінде ресейлік жалға алу негізінде жұмыс істейді.

Халықаралық байланыстар

Қазақстан БҰҰ, ЕҚЫҰ, ТМД, ШЫҰ, Еуразиялық экономикалық одақ және Түркі мемлекеттері ұйымының мүшесі. Сыртқы саясатта көп векторлы бағыт ұстанады. 2010 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етті, ядролық қарусыздану бастамаларын қолдайды.

Современное развитие

В первые десятилетия независимости Казахстан построил рыночную экономику и новые государственные институты. Сегодня это одна из крупнейших экономик Центральной Азии.

Экономика

Основу экономики составляет минерально-сырьевой сектор. Важны нефтегазовые месторождения Тенгиз, Кашаган и Карачаганак, угольные и металлические руды. Казахстан — один из крупнейших в мире производителей урана. Сельское хозяйство известно экспортом пшеницы и муки. Сейчас ставятся задачи диверсификации экономики, развития перерабатывающей промышленности и транспорта (Транскаспийский маршрут), создания цифровых и финансовых центров.

Города и инфраструктура

Астана — молодой город на берегу Ишима, здесь находятся башня Байтерек, «Хан Шатыр», сфера «Нур Алем» (выставка ЭКСПО-2017). Алматы — культурный и деловой центр страны. Часть сухопутных маршрутов из Китая в Европу проходит через Казахстан, поэтому расширяется железнодорожная, автомобильная и портовая инфраструктура.

Образование и наука

Система высшего образования расширилась с начала века. Работают Назарбаев Университет, Казахский национальный университет имени аль-Фараби, программа обучения за рубежом «Болашак». Космодром Байконур расположен на территории Казахстана и используется Россией на условиях аренды.

Международные связи

Казахстан — член ООН, ОБСЕ, СНГ, ШОС, Евразийского экономического союза и Организации тюркских государств. Во внешней политике придерживается многовекторного курса. В 2010 году председательствовал в ОБСЕ, поддерживает инициативы по ядерному разоружению.